Bach’ın Tanrısallaşan Müziği

Bu hafta, uzun zamandır yazılarımda yüz çevirdiğim klasik müziğe bir bakış atalım istedim. Hep baştan yazılan bir müzik tanımı mevcut fakat müzik aslında ne? Tüm bu baştan yazılmalardan evvele gidelim ve Avrupa müzik tarihinin gerçek müziğine bakalım istiyorum. Müziğin gerçek babası büyük besteci Johann Sebastian Bach tanrısal olarak anılan müziğini yaratmada ne gibi ilhamlara ve belki de meydan okumalara sahipti bir göz atalım.

Bu vesile ile sanmayın ki size uzun uzun Bach’ın şarkılarını anlatacağım, doğrusu böylesi analizleri oldum olası sıkıcı buluyorum. Bu yüzden size bir tabloyu ve bir azizeyi anlatmak istiyorum. Bana kalırsa bu tabloyu ve azizeyi anlamak Bach’ın zihninin kıvrımlarındaki çok küçük bir ışığı anlamamız için bize yardımcı olacaktır.

Yukarıda 3 farklı dönem ve üslupta resmedilmiş Azize Cecilla’dan başlayalım hikâyemizi anlatmaya…

Cecillia’nın enstrümanlarla resmedilen bir Hristiyan ikonu olmasındaki en büyük sebep, onun biz insanların ve fani dünyanın ahengine karşın ilahi ahengi tercih edişinin sembolize edilişidir.  

Azize Cecilia bekâret yemini etmiş bir kadın iken istemediği bir evliliğe sürüklenir, onun bekâretini koruyan ateşten kanatları olan dev bir melek bulunmaktadır. Durumu kocasına anlatır ancak kocası meleği göremediğini söyler. Cecilia ona vaftiz olmasını, böylece meleği görebileceğini söyler ve kocası söyleneni yapıp eve döndüğünde eşi ve onun bekâretini korumakla görevli dev ateşten kanatlı melek ile karşılaşır. Eşinin bu hikâyeyi anlatması ile insanlar vaftiz olmuş ve Hristiyanlığı seçmişlerdir. Sonuçta ise her ikisi de infaz edilmiştir…

Azize Cecilia tanrıya olan bağlılık ve dünyanın güzelliğinden vazgeçmenin sembolüdür. Elbette dünyanın mutlak güzelliği müzik olmalıydı. Müziğin bir iktidar alanı olduğunun bilincinde olan kilise, Avrupa müzik tarihindeki tüm gelişmelerde kilit rol oynamış ve her koşulda müziği kontrolü altında tutmak istemiştir. Bu nedenle dünya güzelliklerinin belki de en belirgin ve naif ve insan kaynaklı ürünü olan müzik her koşulda dünyevi zevklerin temel kaynağı olarak görülmüştür. Kilise her zaman müziğin dünyevi zevklerden ayrılması lehinde kalmıştır.

Aşağıdaki tablo ise yaklaşık 1590 yıllarında Andres de Concha tarafından çizilmiş bir Azize Cecilia tasviri.

Cecilia, eşi Valerias ile olan düğünü sırasında resmediliyor bu eserde. Kendi düğününde çalan müzik yerine bulutların üstündeki cennetin şarkısını düşlemekte olan azize, tam üstünde duran bebek İsa ve Meryem ana ile göz teması kurmuştur. Göğe bakan Cecilia’nın boynu apaçık ortadadır. (infazı boynu kesilerek gerçekleştirilmişti…)

Resim ortadan bölündüğünde cenneti ve dünyayı ayıran bir perspektife sahiptir. Ve köşelerde müzikal öğelerin zıtlığını görürüz. Cecilia’nın sağ tarafında çalan dünyevi müziğe karşın sol üst köşede melekler cennetin müziğini söylemektedir. Solda duran defterde açıkça okunabilen notalara karşın sağ üst köşede melekler çok benzer bir nota defterini incelemektedir.

Elinde sık sık enstrümanlar ile resmedilen Cecilia, kilisenin müzik konusunda tercihini çok açık bir biçimde belirtmektedir. Çoğu kez resmedildiği enstrüman kilise orgu olmuştur.

Yukarıda Rafaello tarafından çizilen ve 1867 yılında çizilmiş bir kopyası da İstanbul’da St. Antuan kilisesinde bulunan eserde gördüğümüz üzere azizenin ayakları altında dünyevi diğer enstrümanlar parçalanmışken o elinde kilise orgunu tutmaktadır…

Gelelim kiliselerde hizmet vermiş müziğin biricik ilahı Bach’a. Maalesef kilise orgu bir apartman boyutunda tasarlanmış bir enstrüman olduğundan bu enstrümanın gerçek kudretini o yapıda bulunmadan dinlemek mümkün değildir. Bu nedenle aşağıya bıraktığım kaydın insanlara ne kadar ilahi geldiğini ve azizenin sembolü ile nasıl birleştiğini aktarmak güç.  Fikriyatı size sunabildiğimi umarak açık ara en meşhur kilise orgu eseri ile sizi baş başa bırakmak istiyorum. İyi dinlemeler dilerim…

Toccata and Fugue in D minor, BWV 565

Son olarak bu kadar adres vermişken içinde bulunduğumuz pandemi şartlarıyla gidip görmediğimiz St. Antuan kilisesini online olarak gezebileceğiniz linki buraya bırakıyorum. Yukarıdaki resmi, kilise içinde bulmak biraz zor olacaktır. bakalım dolaşarak bulabilecek misiniz? Bu bir oyun…

Ayrıca kapıdan girdiğinizde başınızı kaldırıp kapının üstünde duran kilise orguna bir göz atın isterim. Göreceğiniz kilise orgu Avrupa’daki büyük kiliseler ile karşılaştırıldığında boyut olarak ufak denilecek bir enstrümandır bunu da belirteyim.

Yazar

Bir cevap yazın